لە نێوان ئازادیی هونەر، جیهانیبوونی کولتوور و بەرپرسیارەتیی ڕۆشنبیر، پەیوەندییەکی ئاڵۆز و پڕ لە ئالنگاری هەیە. لە سەردەمێکدا کە بیرۆکەی جیهانیبوون و تێکەڵبوونی کولتوورەکان بووەتە بەشێکی گرنگ لە گوتاری ڕۆشنبیریی هاوچەرخ، پرسیاری سنووری هونەر و پەیوەندیی بە ناسنامە و بارودۆخی مێژووییەوە، زیاتر لە جاران پێویستی بە لێکدانەوەی ڕەخنەگرانە هەیە. ئایا هونەر دەتوانێت لە هەموو کۆنتێکستێکی سیاسی و مێژووییدا سەربەخۆ بێت؟ ئایا جیهانیبوونی هونەر بە مانای یەکسانیی تەواوی کولتوورەکان و ئازادیی بێمەرجی پەیوەندیی نێوانیانە؟ ڕۆشنبیر تا چەند بەرپرسیارەتیی ئەو دەرئەنجامانە دەگرێتە ئەستۆ کە لە ئەنجامی بڵاوکردنەوەی بیرۆکە و تێڕوانینەکانی دروست دەبن؟
توماس سوێل لە کتێبی Intellectuals and Society (ڕۆشنبیران و کۆمەڵگا)دا بەشێکی گرنگ تەرخان دەکات بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە ڕووداوە سیاسی و مێژووییەکاندا. بنەمای سەرەکیی تێڕوانینەکەی ئەوەیە کە بەشێک لە ڕۆشنبیران لە زۆر دۆخدا زیاتر سەرنجیان لەسەر ئایدیاڵ و بیرۆکە گشتییەکانە تا ئەو دەرئەنجامە کردارییانەی کە لە جێبەجێکردنیانەوە سەرهەڵدەدەن. بە بڕوای سوێل، کێشەکە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە بیرۆکەیەکی لە ڕووی ئەخلاقییەوە پەسەندکراو، لە هەموو بارودۆخێکی مێژووییدا دەرئەنجامی پەسەندکراوی لێ ناکەوێتەوە. ئەگەر بیرکردنەوە لە واقع و سنوورەکانی ئەو دۆخە جیا بکرێتەوە، ئەوا ئایدیاڵە جوانەکانیش دەتوانن ببنە سەرچاوەی مەترسی و بەمشێوەیە بابەتی ئەخلاقی خۆی ڕۆڵی نائەخلاقی وەردەگرێت.
سوێل بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم تێڕوانینە، لە بەشی «ڕۆشنبیران و جەنگ»دا دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی فەڕەنسا لە ماوەی نێوان دوو جەنگی جیهانی. لەو سەردەمەدا، بزووتنەوەیەکی ئاشتیخوازی لە فەڕەنسادا هەبوو کە دژایەتیی میلیتاریزم و پەرەپێدانی هێزی سەربازیی دەکرد. هەندێک لە ڕۆشنبیران و نووسەران، پشتیوانییان لە بانگەشەکانی ئاشتیخوازی و چەکداماڵین دەکرد. لە دەیەی ١٩٢٠ ـدا بانگەواز و مانیفێستگەلێک بڵاو کرانەوە کە داوای کەمکردنەوەی هێزی سەربازی، لابردنی خزمەتی سەربازیی ناچاری و دوورکەوتنەوە لە ناسیۆنالیزمیان دەکرد. هەروەها هەندێک ڕێکخراوی پەروەردەیی و مامۆستایانی فەڕەنسا هەوڵیان دەدا لە ڕێگەی گۆڕینی پەروەردە و کتێبەکانی مێژووەوە، بیرکردنەوەی نەوەی نوێ لەبارەی جەنگ و پاتریۆتیزم بگۆڕن.
سوێل ئەم ڕەوتە بە چەکداماڵینی ئەخلاقی (Moral Disarmament) پەیوەست دەکات؛ واتە بارودۆخێک کە تێیدا کۆمەڵگا لە ڕووی فکری و دەروونییەوە بە شێوەیەک پەروەردە دەکرێت کە بەرگریی سەربازی و ئامادەیی بۆ جەنگ و ڕووبەرووبوونەوەی مەترسییەکان وەک کردارێکی ناپەسەند و دژەئەخلاقی لێک بدرێتەوە.
لە هەمان ماوەدا، ئەڵمانیا بە سەرکردایەتیی هیتلەر بە خێرایی خەریکی پەرەپێدانی هێزی سەربازی و ئامادەکاریی بۆ جەنگ و ڕادیکاڵ کردنی کۆمەڵگەی ئەڵمانی بوو. کاتێک هێرشەکەی ئەڵمانیا بۆ سەر فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٠دا دەستی پێکرد، هەندێک لە هەڵسەنگاندنە سەربازییەکان پێیان وابوو فەڕەنسا، کە لە ڕووی ژمارەییەوە سوپایەکی گەورە و کۆمەڵێک چەکی پێشکەوتووی هەبوو، دەتوانێت بەرگرییەکی بەهێز بکات. هەندێک لە تانکە فەڕەنسییەکان تەنانەت لە ڕووی تایبەتمەندیی تەکنیکییەوە لە تانکە هاوتاکانی ئەڵمانیا باشتر بوون. بەڵام لە ماوەیەکی کورتدا سیستەمی بەرگریی فەڕەنسا تێکشکا و پاریس کەوتە دەست هێزە ئەڵمانییەکان.
بێگومان، شکستی فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٠ ناتوانرێت بە هۆکارێکی تاک و بە تایبەتی تەنیا بە بزووتنەوەی ئاشتیخوازیی ڕۆشنبیرانەوە لێک بدرێتەوە. هەروەها وەکوو دەزانین ئەم بزووتنەوە ڕۆشنبیرییە لە ڕووی بیرۆکە و ئاراستەوە یەکگرتوو نەبووە و چەندین لق و جۆری هەبووە و بەم پێیە توانای ڕێکخستنێکی هێندە گەورەی نەبووە کە بتوانێت بە تەنیا خۆی کۆمەڵگا تووشی داڕمان بکات، بۆیە پەیوەستکردنی ڕاستەوخۆی شکستی فەڕەنسا بە هەڵوێستی ئاشتیخوازیی ڕۆشنبیران، لێکدانەوەیەکی بێمشتومڕ نییە.
بەڵام سەرەڕای ئەمە پرسیارە بنەڕەتییەکەی سوێل لەم بابەتەدا لەجێگەی خۆیەتی. پرسیاری سەرەکی هێشتا ئەوەیە: ئایا بیرۆکەیەکی مرۆڤدۆستانە دەتوانێت لە کۆنتێکستێکی دیاریکراودا دەرئەنجامێکی پێچەوانەی مەبەستی خۆی بەرهەم بێنێت؟ ئایا ڕۆشنبیر دەتوانێت تەنیا لە ئاستی ئایدیاڵ و دروشمەکاندا بمێنێتەوە و دۆخی مێژوویی و سیاسیی کۆمەڵگاکەی خۆی پشتگوێ بخات؟
لە کوردستان، هەندێک جار گوتاری ڕۆشنبیری بە دروشمە گشتی و جوانەکانەوە سنووردار دەبێت؛ دروشمگەلێک کە لە ڕووی واتاوە ڕەنگە جێی ڕەزامەندیی زۆر کەس بن، بەڵام کاتێک لە کۆنتێکستی مێژوویی و سیاسیی خۆیان جیا دەکرێنەوە، ئەگەری ئەوە هەیە ببنە هۆی پشتگوێخستنی ڕاستییەکی گرنگ. یەکێک لەو دروشمانەش «هونەر سنوور ناناسێ»یە. ئەم قسەیە لە ئاستی تیۆریدا دەتوانێت پشتیوانییەکی بێمەرجی هەبێت؛ چونکە هونەر بە سروشتی خۆی توانای تێپەڕاندنی سنوورە زمانی و نەتەوەیی و جوگرافییەکانی هەیە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا ئەم توانایە لە جیهانێکی پڕ لە نایەکسانیی هێزدا، بە شێوەیەکی یەکسان بۆ هەموو کولتوورەکان دەستەبەرە؟
پەیوەندیی نێوان کولتوورەکان هەمیشە لە ژینگەیەکی یەکسان و هاوسەنگدا ڕوونادات. هەندێک زمان و فەرهەنگ لە پشتەوەی خۆیان دەوڵەت، دامەزراوەی پەروەردەیی، میدیا، سەرمایە و سیستەمی بڵاوکردنەوەی جیهانییان هەیە؛ هەندێکی دیکەش لە ژینگەیەکی سیاسی و ئابووریی لاوازدا هەوڵی مانەوە دەدەن. لەم بارودۆخەدا، گوتاری یەکسانیی کولتوورەکان ئەگەر ئەم جیاوازییە بنەڕەتییانە پشتگوێ بخات، دەکرێت بەشێک لە نایەکسانیی هێز بشارێتەوە.
لە کوردستاندا، ئەم کێشەیە بە تایبەتی لە پرسیاری زمان و ئەدەب و موزیک و بەرهەمهێنانی کولتووریدا دەردەکەوێت. بەرهەمە کولتوورییەکانی زمانە بەهێزەکان بە پشتبەستن بە ئامرازەکانی میدیا، بازاڕ، زانکۆ و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بە ئاسانی دەگەنە کۆمەڵگاکانی دیکە. بەڵام بەرهەمە کوردییەکان زۆرجار لە دەستڕاگەیشتن بە هەمان دەرفەت و ئامرازەکان بێبەشن. ئەگەر لەم بارودۆخەدا تەنیا بە ناوی جیهانیبوونی هونەر بانگەشەی کراوەبوونی بێمەرجی کولتوور بکەین، ئەوا لەوانەیە نایەکسانیی بنەڕەتیی نێوان ئەم کولتوورانە لەبەرچاو نەگرین.
بەڵام پێویستە لێرەدا جیاوازییەکی گرنگ بپارێزرێت. هەر کاریگەرییەکی بیانی بە مانای داگیرکاریی کولتووری نییە. کولتوور بە سروشتی خۆی لە ڕێگەی وەرگێڕان، خوێندنەوە، تێکەڵبوون و وەرگرتنی ئەزموونە نوێکانەوە گەشە دەکات. کێشەکە لە پەیوەندیی کولتوورەکاندا نییە، بەڵکو لەو پەیوەندییە نایەکسانەدایە کە تێیدا یەک کولتوور دەرفەتی فراوانی خۆنواندن و پەرەپێدان هەیە و کولتوورێکی دیکە ناچارە لە ژێر گوشاری هەمان پەیوەندییەدا زمان و ناسنامەی خۆی بپارێزێت. هەروەها سیاسەتی کولتوریی درێژماوەی داگیرکەرانی کوردستان بۆ دەستگرتنی فەرهەنگی بەسەر کوردستاندا نابێ ڕچاو نەکرێت کە بەداخەوە لە زۆربەی گوتارە ڕۆشنبیرییەکانی کوردستاندا پشتگوێ دەخرێن.
لە لایەکەوە دەسەڵاتی سیاسیی تورکیا و ئێران بە شێوەی جۆراوجۆر لە مێژووی هاوچەرخدا کاریگەرییان لەسەر بوونی سیاسی و کولتووریی کورد هەبووە؛ لە لایەکی دیکەوە کورد هێشتا لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا خاوەنی هەمان دەرفەت و توانای بڕیاردان نییە کە دەوڵەتە سەربەخۆکان هەیانە. لە دۆخێکی وەهادا، ڕۆشنبیرێک کە لەبارەی جیهانیبوونی هونەر و کراوەیی کولتوور قسە دەکات، پێویستە ئەم نایەکسانییە سیاسی و مێژووییە لەبەرچاو بگرێت. لەبیرکردنی ئەم واقعە دەکرێت بە هۆی ئەوەوە ببێت کە ڕۆشنبیر لە جیاتی ڕەخنەگرتن لە پەیوەندییەکانی هێز، بەشێک لە گوتاری ئەوانە بێت کە ئەو پەیوەندییانەیان دروست کردووە و گوتاری ئەوان بئافرێنێتەوە و گەشەی پێ بدات.
نموونەی مامەڵەی هەندێک دامەزراوەی ئەوروپی لەگەڵ کولتووری ڕووسیا دوای هێرشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکراین لە فێبریوەری ٢٠٢٢، لەم ڕووەوە جێی سەرنجە. لەو ماوەیەدا هەندێک زانکۆ و دامەزراوەی کولتووری و فێستیڤاڵی ئەوروپی چاڵاکییەکانیان پەیوەست بە هونەر و کولتووری ڕووسی سنووردار کرد. لە نموونە ناسراوەکاندا، هەوڵی زانکۆی میلان-بیکۆکای ئیتاڵیا بۆ هەڵپەساردنی وانەیەک لەسەر بەرهەمەکانی داستایۆڤسکی بوو، کە هەڵبەت دوای ناڕەزاییی گشتی بڕیارەکە هەڵوەشایەوە.
ئەم ڕووداوە نابێت بە شێوەیەکی نادروست وەک قەدەغەکردنی گشتیی کتێبەکانی داستایۆڤسکی لە ئەوروپا پیشان ببینرێت. هەروەها ناتوانرێت هەموو دامەزراوە ئەوروپییەکان بە هەڵوێستێکی یەکسانەوە مامەڵەیان لەگەڵ کولتووری ڕووسیا کردبێت. بەڵام ئەوەی لەو ڕووداوانەوە دەردەکەوێت، ئەوەیە کە تەنانەت لە کۆمەڵگایەکی لیبراڵ و دیموکراتیشدا، کاتێک مەترسییەکی سیاسی و ئەمنییەتی هەست پێ دەکرێت، ئازادیی کولتووری و هونەری دەکرێت ببێتە بابەتی هەڵسەنگاندنەوە و سنووردارکردن. هەموو ئەمانە لە کاتێکدایە کە ڕووسیا هێرشی نەکردووەتە سەر بۆ وێنە ئیتالیا کە ئەو زانکۆیەی تێدایە و ئەگەر بابەتەکە بەو چەشنە بوایە بێگومان هەتا کۆتایی جەنگ و داگیرکاری هەر شتێک پەیوەندی بە ڕووسیاوە بوایە لەو وڵاتە قەدەغە دەکرا. ئەمە پرسیارێکی گرنگ لەبارەی پەیوەندیی نێوان ئازادیی هونەر و دۆخی سیاسی دروست دەکات.
ئەم نموونەیە بەڵگەی ئەوە نییە کە هەر سنووردارکردنێکی کولتووری ڕەوا و دروستە. سنووردارکردنی مافی دەربڕین و ئازادیی هونەر، پێویستی بە پێوەر و پاساوی دیاریکراو هەیە. بەڵام ئەوەی دەکرێت لەو ڕووداوانەوە تێبینی بکرێت، ئەوەیە کە کۆمەڵگا لە کاتی قەیراندا بە پەیوەندییە فەرهەنگی و سیاسییەکانی خۆیدا دەچێتەوە و هەندێک جار بڕیار دەدات سنوورێک دابنێت. بۆیە نابێت هەر گفتوگۆیەک لەبارەی سنووری هونەر و کولتوور بە دژایەتیی ئازادی و کراوەیی لێک بدرێتەوە و منیش ئەو بانگەشەیە ناکەم.
بابەتەکە بریتییە لەوەی، ڕۆشنبیر دەبێت توانای جیاکردنەوەی نێوان ئایدیاڵ و دۆخی واقیعی هەبێت. ئازادیی هونەر بنەمایەکی گرنگی ژیانی فکری و فەرهەنگییە بەڵام ئەو ئازادییە نابێت ببێتە پاساوێک بۆ پشتگوێخستنی نایەکسانییەکانی هێز و مەترسییە مێژووییەکان. لە هەمان کاتدا. ئەوەی پێویستە، هەڵسەنگاندنێکی هۆشیارانەی ئەو پەیوەندییانەیە کە تێیدا کولتوورەکان یەکتر دەبینن و کاریگەری لەسەر یەکتر دادەنێن.
بیرۆکەیەکی جوان ئەگەر لە دۆخی مێژوویی و سیاسیی خۆی داببڕدرێت، دەکرێت دەرئەنجامێکی جیاواز لە مەبەستی سەرەتایی خۆی لێ بکەوێتەوە. کۆمەڵگا ناتوانێت چارەنووسی خۆی تەنیا بە دروشم و ئایدیاڵە گشتییەکانەوە دیاری بکات؛ پێویستە هێزەکانی دەوروبەر، مەترسییەکان و توانای خۆیشی بناسێت. ئەم بنەمایە لە هەڵسەنگاندنی پەیوەندیی نێوان هونەر و کولتوورداش ڕاستە. هونەر دەتوانێت سنوورەکان ببەزێنێت، بەڵام ئەوە نابێت ببێتە هۆی ئەوەی ڕۆشنبیر سنوورە مێژوویی و سیاسییەکانی ژیانی خۆی نەبینێت.
هونەر سنوور دەناسێ؛ چونکە تەنیا ئەو کەسەی سنوورەکان دەناسێت، دەتوانێت بیانبەزێنێت.


وەڵامێک بنووسە