نووسەر: کارزان ئەحمەد

دەقی «زیندانی ئاگایی» شاعیر سۆران محەمەد لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢١ لە ماڵپەڕی هاوچەرخ بڵاوکراوەتەوە. دەقەکە بە پێشەکییەکی کورت دەست پێ دەکات کە لە یەکەم ساتدا چوارچێوەی خوێندنەوەی خۆی دیاری دەکات: (شەو و ڕۆژ دوو دیاردەی ئەسترۆنۆمین، ئەوە مرۆڤە کە مانایان پێ دەبەخشێت). ئەم ڕستەی سەرەتایە، لە ڕووی شێوەوە کورتە، بەڵام لە ڕووی فەلسەفییەوە زۆر قورسە؛ چونکە پرسیارێکی بنەڕەتی دەخاتە ناو بنیاتی دەقەکەوە: بەوەی: ئایا مانا لە جیهاندا هەیە، یان مرۆڤ مانا بۆ جیهان دروست دەکات؟

لەوێوە شیعرەکە بە شێوەیەکی زنجیرەبەندیی دەچێتە ناو پرسیارەکانی ژیان، مەرگ، کات، دەنگ، ماف، دەسەڵات و ناسنامەی مرۆڤەوە. ئەوەی ئەم دەقە لە شیعرێکی سادەی «فەلسەفی» جیا دەکاتەوە ئەوەیە کە شاعیر ئەم پرسیارانەی بە شێوەی ڕاستەوخۆ و وتاری فەلسەفی نەخستووەتەڕوو؛ بەڵکو بە وێنە و گۆڕینی مانای شتەکان، ناڕاستەوخۆ دروستیان دەکات. بۆ من، پێشەکییەکە زۆر گرنگە؛ دەبێت خوێنەر لە یەکەم خوێندنەوەدا فەرامۆشی نەکات. بە واتایەکی تر، شاعیر لە بنەڕەتدا پرسیارێکی فەلسەفی دەکات: ئایا شەو و ڕۆژ بە خۆیان مانایان هەیە، یان مرۆڤە کە مانایان بۆ دادەنێت؟ ئەمە پرسیارێکی ناسینەوەییە وەك ڕێنیشاندەرێک وایە بۆ چوونە ناو پەنهانەکانی دەقەکەوە. شەو لە بوونی سروشتیدا تەنیا گۆڕانی ڕووناکییە؛ ڕۆژیش هەر بە هەمان شێوە. بەڵام مرۆڤە کە لە شەودا «ترس»، «مردن»، «نهێنی»، «تەنیایی» دەبینێت و لە ڕۆژدا «ژیان»، «کار»، «دەسەڵات»، «ئاشکرایی» تێدەگات. لەبەر ئەمە شەو و ڕۆژ لە شیعرەکەدا تەنیا پابەند بە دیاردەی سروشتییەوە نامێننەوە؛ بەڵکو دەبنە دیاردەی دەروونی و فەلسەفی. ئەمە یەکەم گواستنەوەی گەورەی دەقەکەیە: لە فیزیک ← بۆ مێژووی مرۆڤ ← بۆ دەروون ← بۆ فەلسەفە.

١- «تەلیسمی ژیان»: ژیان وەک سیستەمی مانادارکردن: لە سەرەتای شیعرەکەدا«تەلیسم»ـی ژیان بەتاڵ دەبێتەوە و ئەمە بە «میراتی جەنگەکانی ئیبلیس و ئادەم» پەیوەست دەکرێت. لێرەدا وشەی تەلیسم زۆر گرنگە. تەلیسم شتێکە کە مرۆڤ باوەڕی وایە هێزێکی نهێنی هەیە. کاتێک شاعیر دەڵێت تەلیسمی ژیان بەتاڵ دەبێتەوە، من ئەمە بە مانای: لەدەستدانی باوەڕ بە مانای ئامادەی ژیان دەخوێنمەوە. ئەنجا «ئیبلیس و ئادەم» دێنە ناو دەقەکەوە. ئەمە تەنیا ئاماژەیەکی ئایینی نییە؛ بەڵکو دەکرێت وەکو کۆدی مێژووی مرۆڤ بخوێندرێتەوە. کە دەری دەخات لە ئادەمەوە بۆ ئێستا، مرۆڤ هەمیشە لە نێوان:

• تاوان و بێتاوانی
• ناسین و نەزانین
• ئازادی و سنوور
• ژیان و مەرگ

بەدوای خۆیدا گەڕاوە. کەواتە «ئیبلیس و ئادەم» لە دەقەکەدا دەبنە دوو کۆدی کۆنی کێشە نەبڕاوەکانی مرۆڤ.

٢- هێڵە وەهمییەکان: مرۆڤ لەسەر سنووردا: دواتر دەقەکە دەچێتە ناو یەکێک لە بەهێزترین وێنەکانی: مرۆڤ پێیەکی لە تاریکی و پێیەکی لە ناو ڕووناکیدایە؛ لە هەمان کاتدا لە نێوان شەو و ڕۆژ، منداڵی و گەورەیی، ژیان و مەرگدایە. ئەمە بە بینینی من مۆدێلی بوونی مرۆڤە لە هەموو شیعرەکەدا. مرۆڤ نە لە تاریکییدایە بە تەواوی، نە لە ناو ڕووناکی. نە منداڵە، نە گەورە. نە تەنیا زیندووە، نە تەنیا مردوو. مرۆڤ خۆی «سنوور»ە. ئەمە لە ڕووی فەلسەفییەوە زۆر قووڵە، چونکە ناسنامەی مرۆڤ وەک شتێکی جێگیر پێشکەش ناکرێت؛ بەڵکو وەک دۆخی نێوەندگیر پێشکەش دەکرێت و بەم جۆرە مرۆڤ بوونێکی تەواونەکراوە.

٣- کات: گەورەترین دادوەر: پاشان دەقەکە بە شیوەیەکی شاردراوە لە «سنوور»ەوە دەچێتە ناو «کات»ەوە. هێڵێکی باریک لەسەر سینەی فراوانی کات پەرت دەبێت و لە گۆڕدا کۆمیدیا و تراژیدییەکان لەناو دەچن. ئەم بەشە بۆ من یەکێکە لە بەهێزترین بەشەکانی شیعرەکە. چونکە شاعیر لە یەک وشەی گەورەی وەك ــ کات ــ ـەوە دەگەڕێتەوە بۆ ناو گۆڕ. کات لێرەدا تەنیا شتێک نییە کە تێدەپەڕێت. بەڵکو کات: ئەو هێزەیە کە هەموو جیاوازییەکانی مرۆڤ لە کۆتاییدا یەکسان دەکاتەوە. کۆمیدیا و تراژیدیا ــ شادی و خەم ــ هەموویان لەبەردەم کاتداو لەناو کاتدا کۆتاییان پێ دێت. ئەمە دەقەکە لەو تێگەیشتنە فەلسەفییە نزیک دەکاتەوە کە مرۆڤ لە کۆتاییدا لەبەردەم کاتدا ناتوانێت خۆی بپارێزێت.

٤- مۆم و تەمەن: لە ژیانەوە بۆ سووتان: دواتر مۆمی ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن دەبن بە وێنەی سەرەکی لەناو کۆپلەی شیعرەکەدا، لێرەدا مۆم دوو تایبەتمەندی هەیە:

1. ڕووناکی دەبەخشێت.
2. خۆی دەسووتێت.

ئەمە بە تەواوی لەگەڵ کۆی ئایدیای شیعرەکەدا گونجاوە. ژیان ڕووناکییە، بەڵام لەهەمان کاتدا سووتانە. کاتێک مۆم ڕووناکی دەداتەوە، لە هەمان کاتدا خۆی دەتوێتەوەو کەم دەبێتەوە. بەم شێوەیە «ڕۆژی لەدایکبوون» کە زۆرجار وەک سەرەتای ژیان و شادی دەبینرێت، دەگۆڕێت بۆ دەستپێکی سووتانی تەمەن. ئەم گۆڕینەوەی مانایە زۆر زیرەکانە لە شیعرەکەدا تەوزیف کراوە.

٥- مردووان: ئەوانەی دەنگیان نەگەیشت: دواتر شیعرەکە دەگاتە دۆخی مردووانێک کە زوو لە خاکدا جێهێڵراون و دەیانویست هاوار بکەن، بەڵام دەنگیان نەگەیشت بە کەس. لێرەدا «مەرگ» لە مانای بایۆلۆژییەوە دەچێتە ناو پرسێکی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی، چونکە مردن تەنیا ئەوە نییە کە کەسێک بمرێت، بەڵکو هەندێک کەس: پێش مردن دەنگیان لێ دەسەنرێتەوە. ئەمە لەگەڵ دواترین بەشەکانی شیعرەکەدا کە تێیدا چاودێری و دەسەڵات دێنە ناو شیعرەکەوە، پەیوەندییەکی زۆر بەهێز لەگەڵ ئایدیاو تەوەری سەرەکی دەقەکەدا دروست دەکات. بەم پێیە، شیعرەکە تەنیا فەلسەفەی مەرگ شەن و کەو ناکات؛ بەڵکو ڕەخنەیەکە لە جیهانێک کە دەنگی هەندێک مرۆڤ بەردەوام تیایدا دەکوژرێت و کپ دەکرێتەوە. «کپیی شەو»: دەنگ لە ناو بێدەنگیدا: دواتر دەنگێک لە ناو کپی شەوەوە دێت: دەنگی ئازاری ژیژکێکی بێوەی و چڵە درەختێکی پیری داماو. ئەمە زۆر گرنگە، چونکە شاعیر دەنگی مرۆڤ تەنیا بە مرۆڤەوە سنووردار ناکات، بەڵکو لێرەدا ژیژک دەردەکەوێت و دەنگ بەرز دەکاتەوە. دار دەنگ دەر دەکات. پیریی دەنگی لێوە دێت. مردوو هاوار دەکات. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: کێ گوێ دەگرێت؟ ئەم پرسیارە تا کۆتایی شیعرەکە بە شێوەی شاردراوە دەمێنێتەوەو سەداکەی بەردەوامە.

٦- لانەوازان و «ماف»: ئاراستە فەلسەفی دەگۆڕێت بۆ ئاکاریی: کاتێک لانەوازان داوای مافی خۆیان دەکەن، دەقەکە لە دۆخی بوونگەراییەکی گشتییەوە دەچێتە ناو ئاکاریی کۆمەڵایەتییەوە. ئەمە لای من یەکێکە لە گرنگترین خاڵەکانی شیعرەکە، چونکە شاعیر لە سەرەتادا پرسیاری ئەوە دەکات: بوون چییە؟ دواتر دەگاتە ئەوەی بڵێت: کێ دەنگی هەیە؟ و لە کۆتاییدا دەپرسێت: کێ مافی هەیە؟ ئەمە سێ ئاستی یەک پرسیارن: بوون → دەنگ → ماف.

٧- ڕۆژ: وەکو ڕووناکییەکی نائارام: لەم شوێنەی شیعرەکەدا ڕۆژ وەکو تیشکی خۆری دەسەڵاتدار دەردەکەوێت. ئەمە بە تێگەیشتنی من یەکێکە لە جوانترین وەرچەرخانەکانی دەقەکە. چونکە لە سەرەتا: ڕۆژ = ڕووناکی، بەڵام لێرەدا: ڕۆژ = چاودێری و دەسەڵات. بەو مانایەی ڕووناکی هەمیشە ئازادی نییە، بەڵکو هەندێ جار ئەوەی هەموو شتێک ڕوون دەکاتەوە، هەر هەمان ئەو شتەیە کە هەموو شتێک دەبینێت و چاودێری دەکات. ئەمە بیرۆکەیەکی زۆر مۆدێرنەیە و دەگمەن لە شیعردا بەکار هاتووە.

٨- ئاژەڵەکان: مرۆڤبوون لە پشت ماسکەوە: ئێستا دەقەکە دەچێتە ناو وێنەیەکی سوریالیستییەوە: دەموچاوەکان وەک داڵ دەردەکەون، هەندێک وەک جرج، هەندێک وەک شەمشەمەکوێرە؛ چاو و گوێیان لە شێوەی ئامێری چاودێریدا کار دەکات. ئەمە بە تەنیا «وێنەیەکی جوان» نییە، بەڵکو تێهەڵكێشی سروشتی مرۆڤی مۆدێرنە. مرۆڤ لە دەرەوە مرۆڤە، بەڵام لە ناو دەقەکەدا دەگۆڕێت بۆ: • داڵ → درندەیی و هێرش. • جرج → زیندووبوون لە ناو ژینگەیەکی پیس و ترسناک. • شەمشەمەکوێرە → ژیان لە ناو تاریکی و چاودێریدا و کردنی هەستی گوێ بە ڕادار. ئەم بە ئاژەڵکردنەی مرۆڤ، مرۆڤ لە سەنتەری بوون دادەبڕێت.

٩- سوریالیزم: خەون بۆ گەیشتن بە ڕاستی: شاعیر خۆی بە ڕوونی دەڵێت ئەمە «خەونێکی سوریالییە» و داوای «کەمێک دیقەت و چاوەڕوانی» دەکات بۆ لێکدانەوەی. ئەمە ئاماژەیەکی زۆر زیرەکانەیە، چونکە شیعرەکە نایەوێت بە یەک خوێندنەوە خۆی تەواو بکات. بەڵکو لە شوێنگەلێکدا دەقەکە خوێنەر دەخاتە ناو خەونەوە، چونکە وەك دەزانین لە خەوندا: • پێویست نییە شتێک لۆجیکی هەبێت؛ • بەڵام هەر شتێک خۆی لە خۆیدا هێمایەکە؛ • جیهانی دەرەوە دەشکێت؛ • دەروونی مرۆڤ دەبێتە شوێنی ڕووداوەکان. بەم پێیە بەکارهێنانی سوریالیزم لێرەدا تەنیا بۆ جوانکاری نییە؛ بەڵکو بۆ گەیشتن بە ڕاستییەکی قووڵترە. چونکە شاعیر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ناڵێت: “ئەم کۆمەڵگایە ترسناکە”. لەبری ئەوە کۆمەڵگا دەکات بە خەونێک کە تێیدا مرۆڤەکان دەبن بە ئاژەڵ، ئەم شێوازو دەربڕینە لە شیعردا زۆر کاریگەرترە وەك لە ئاماژەی ڕاستەوخۆ.

١٠- «کودەتای سپی»: کۆتاییەکی ئەرکدار: کۆتایی شیعرەکە زۆر گرنگە: «کودەتایەکی سپی» و کۆبوونەوەی جانەوەرەکان لە «باخچەی ئاژەڵ ـ زیندانی ئاگایی” دا. لێرەدا دوو وشە بە شێوەیەکی زۆر جوان بەیەکەوە دەبەسترێنەوە: (باخچە و زیندان). باخچە شوێنی ئازادی و سروشتە، بەڵام زیندان شوێنی بەندکردنە. لە کاتێکدا شاعیر هەردووکیان لێك دەدات و مانایەکی تری نوێیان لێ دەچنێت،واتە: ئەو شوێنەی پێمان وایە ژیانە، ڕەنگە زیندان بێت. و ئەوەی پێمان وایە «کۆمەڵگا»یە، ڕەنگە باخچەیەکی ئاژەڵان بێت. ئەم دەلالەتە بۆ من مانای ناونیشانەکە تەواو دەکات.

١١- چۆن ناونیشانی «زیندانی ئاگایی» هەموو دەقەکە داگیر دەکات؟: ناونیشانەکە زۆر زیرەکانە هۆنراوەتەوە، چونکە دوو وشەی دژ بە یەک دەخاتە پاڵ یەک: ئاگایی = زانین، هۆشیاری، بینین. زیندان = بەندکراوی، سنوور، نەهێشتنی سەربەستی. کەواتە: لە بارێکدا ئەگەر مرۆڤ هەست بە دۆخە مەترسیدارەکان بکات و بزانێت، بەڵام نەتوانێت بیگۆڕێت، ئەوا ئاگایی خۆی دەبێتە زیندان. ئەمە لە ڕووی بوونگەرایییەوە زۆر گرنگە. مرۆڤ ئاگادارە لە مەرگی خۆی. ئاگادارە لە کات. ئاگادارە لە نادادپەروەری. ئاگادارە لە دەسەڵات. ئاگادارە لە ونبوونی خۆی. بەڵام ئەم ئاگاییە هەمیشە کارتی ڕزگاریی نییە، بەڵکو هەندێ جار زانین خۆی دەبێتە سەرچاوەی ئازار.

١٢- کۆمەڵە دژبەرییەکان: ئەگەر دەقەکە وەک سیستەمێک بخوێنینەوە، ئەوا ئەم دژبەرییانەی تێدا دەدۆزینەوە: لایەن لایەنەکەی بەرامبەر شەو ڕۆژ تاریکی ڕووناکی منداڵی گەورەیی ژیان مەرگ شادی تراژیدی دەنگ بێدەنگی لانەواز دەسەڵات مرۆڤ ئاژەڵ باخچە زیندان ئاگایی بەندبوون بەڵام شتێکی زۆر جوانتر لە هەموویان ئەوەیە: لە کۆتاییدا ئەم دژبەرییانە یەکتر لەنێو نابەن؛ بەڵکو یەکدەگرن. شەو لە ڕۆژدا هەیە. ژیان مەرگی لەناودایە. ڕووناکی چاودێرییە. باخچە زیندانە. ئاگایی بەندکردنە. ئەمە دیالێکتیکی داهێنەرانەی ناوخۆی دەقەکەیە.

١٣- دەقەکە لەڕووی دەروونناسییەوە: لە ڕووی سایکۆلۆژییەوە «زیندانی ئاگایی» دەکرێت وەک گێڕانەوەیەکی مرۆڤ بخوێندرێتەوە کە لە نێوان دوو حاڵەتدایە: خەون و ئاگایی. دالی سوریالیزم لە کۆتایی دەقەکەدا ئەمە پشتڕاست دەکاتەوە. بەم پێیە خەون ڕێگە دەدات ئەو شتانە دەربکەون کە ئاگایی ڕۆژانە دەیشارێتەوە. لە کاتێکدا کۆتایی شیعرەکە زۆر بە توندی ئەوە دەڵێت کە: مرۆڤ لە خەونیشدا ئازاد نییە. چونکە هەندێك جار خەونیش دەبێتە زیندان.

١٤- دۆخی کۆمەڵایەتی ـ سیاسی: من پێم وایە ئەگەر ئەم شیعرە تەنیا بە «شیعرێکی فەلسەفی» بناسین و بخوێنینەوە، ئەوا بەشێکی گرنگی چێژ لەدەست دەدەین. چونکە لە بەشی دووەمی دەقەکەدا، وشە و وێنەی وەك: (دەسەڵات، داواکردنی ماف، چاودێری، دەنگی نەگەیشتوو، داڵ، جرج، گوێی ڕادار..) هەموویان بە ئاراستەی یەک جیهاندا دەڕۆن. کەواتە دەقەکە دەتوانرێت وەک: ڕەخنەیەک لە کۆمەڵگای چاودێریکراو بخوێندرێتەوە. بەڵام زیرەکی شاعیر لەوەدایە کە ناچێتە ناو دروشمبازییەوە. ئەو ناڵێت: “دەسەڵات خراپە” لەبری ئەوە: دەسەڵات دەکات بە خۆرێکی چاودێر، مرۆڤ دەکات بە ئاژەڵ و کۆمەڵگا دەکات بە باخچەی ئاژەڵان. لە ئەدەبدا ئەمە زۆرجار لە وتاری ڕاستەوخۆ کاریگەرترو هونەریترەو دەق باڵا دەکات.

١٥- بۆچی ئەم دەقە دەقێکی «جیهانی»یە؟ ئەگەر بپرسین بۆچی خوێنەر هەست دەکات ئەم دەقە تەنیا «شیعرێکی کوردی» نییە؟ بە تێگەشتنی من هۆکارەکە ئەوەیە کە بنەمای کێشەکانی ناو شیعرەکە ناوچەیی نیین، بەڵکو مرۆیین. بەڵێ ڕاستە شاعیر لە ناو کوردستاندایە، زمانەکەی کوردییە، بەڵام پرسیارەکان: • کات چییە؟ • مرۆڤ بۆچی دەمرێت؟ • ئاگایی چی دەکات بە مرۆڤ؟ • ئایا ڕووناکی هەمیشە ئازادییە؟ • بۆچی دەنگی هەندێک کەس نابیسترێت؟ • ئایا شارستانییەت مرۆڤی لە ئاژەڵبوون ڕزگار کردووە؟ • ئایا ئاگایی خۆی زیندانە؟ ئەم پرسیارانە سنوری نەتەوەیی و ناوچەیی دیاریکراو تێدەپەڕێنن و ناناسن. لەبەر ئەوەیە دەقەکە دەتوانێت لە هەر زمانێکی تریشدا بخوێندرێتەوە و هێشتا پرسیارەکانی هەر زیندوو و بەهێز دەمێننەوە. بەمجۆرە شاعیر ئەزموونە تایبەتییەکەی خۆی دەگۆڕێت بۆ ئەرکی گشتی مرۆڤایەتی و مرۆڤبوون. ئەمەیە جیاوازی نێوان: ئەدەبیاتی ناوچەیی و ئەدەبیاتی کۆسمۆپۆلیتانەی بە پێز.

١٦- لە بەهێزترین تایبەتمەندییەکان: یەکێک لە بەهێزترین تایبەتمەندییەکانی دەقەکە ئەوەیە: مرۆڤ لە ناو دەقەکەدا دەکوژرێت. لە سەرەتای شیعرەکەدا مرۆڤ سەنتەری مانای شەو و ڕۆژە. بەڵام هەرچی دەقەکە بەرەو پێشەوە دەچێت، ئەو مرۆڤە: دەنگی لێ دەگیرێت → دەمرێت → دەبێتە ئاژەڵ → چاودێری دەکرێت → لە باخچەی ئاژەڵان کۆدەکرێتەوە. ئەمە بە بڕوای من ڕێڕەوی شاراوەی شیعرەکەیە: مرۆڤ مانا دروست دەکات → ماناکەی لەدەست دەدات → دەنگی لەدەست دەدات → ناسنامەی لەدەست دەدات → دەگاتە زیندانی ئاگایی. ئەمە ڕێڕەوی تراژیدیی دەقەکەیە.

١٧- «کودەتای سپی» بۆچی کۆتایییەکی زیرەکانەیە؟ کودەتا بە گشتی وشەیەکی سیاسییە: گۆڕینی دەسەڵات بە شێوەیەکی نهێنی و لە ناکاو. بەڵام لێرەدا وشەی «سپی» لەگەڵیدا دێت، کە دەتوانرێت لێکدانەوەی ئەمانەی بۆ بکرێت: • ڕووناکی، • پاکی، • ساردی، • بێخەونی، • یان پووچی … کەواتە «کودەتای سپی» لەگەڵ ڕۆشنایی ڕۆژ و چاودێریی خۆردا پەیوەندییەکی شاراوە دروست دەکات. ئیدی لە کۆتاییدا شتێک وەک شۆڕش ڕوودەدات، بەڵام ئەو شۆڕشە لە باخچەی ئاژەڵی زیندانی ئاگاییەوە سەرهەڵدەدات.

١٨- کۆتایی: بۆچی ئەمە دەقێکی زۆر گرنگە؟: لە دوای خوێندنەوەی وردی دەقەکەو ئەم هەڵسەنگاندنەی من، وەك پێشتریش وتم من ئەمە بە شیعرێکی فەسەفی «دەربارەی شەو و ڕۆژ» دانانێم، بەڵکو«زیندانی ئاگایی» دەقی گەڕانەوەی مرۆڤە بۆ پرسیاری بوون، لە جیهانێکدا کە ئاگایی هەمان ئەو شتەیە کە مرۆڤ هۆشیار دەکاتەوە و لە هەمان کاتیشدا زیندانی دەکات. ڕێڕەوی ناوخۆیی شیعرەکە، بە کورتی بەم جۆرەیە: شەو و ڕۆژ → مانا → مرۆڤ → سنوور → کات → مەرگ → دەنگ → ماف → دەسەڵات → ئاژەڵبوون → خەون → زیندان. و ئەگەر بخوازم تەنیا بە یەک ڕستە هەموو لێکدانەوەکەم کورت بکەمەوە، ئەوا دەتوانم بڵێم: لە «زیندانی ئاگایی»دا مرۆڤ ئەو زیندانییەیە کە دیواری زیندانەکەی لە ئاگایی خۆیدا دروست کردووە. ئەمەیە ئەو شتەی من وا لێدەکات بڵێم دەقەکە لە سنووری شیعرێکی باشی کوردی هاوچەرخەوە تێدەپەڕێت و توانای ئەوەی هەیە وەک دەقێکی مرۆیی و فەلسەفی جیهانی بخوێندرێتەوە.

پەراوێزو سەرچاوە: * سەرچاوەی دەقی شیعرەکە لە ماڵپەڕی هاوچەرخ ، سۆران محەمەد، بەرواری ٢٠ی ئابی ٢٠٢١ بڵاوکراوەتەوە. 1.

Posthuman Knowledge، Rosi Braidotti، Polity Press، 2019، 224. 2. The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences، Michel Foucault، Vintage Books، 1994، 422. 3. Discipline and Punish: The Birth of the Prison، Michel Foucault، Vintage Books، 1995، 333.